TINDAKAN IKLIM UNTUK KESIHATAN: UDARA LEBIH BERSIH, KURANG PLASTIK

Sempena Hari Alam Sekitar Sedunia 2026, yang memberi tumpuan kepada tindakan iklim, kita harus mendekatkan mesej iklim kepada kehidupan seharian. Tindakan iklim bukan sahaja tentang melindungi hutan, lautan atau planet ini. Ia juga tentang melindungi udara yang kita hirup, makanan yang kita makan, dan kesihatan keluarga kita. Dalam konteks ini, tindakan iklim juga mesti bermaksud mengurangkan pencemaran harian yang boleh menjejaskan kesihatan awam.

Di Malaysia, dua bahan pencemar tersembunyi perlu diberi perhatian. Iaitu pencemaran udara berkaitan lalu lintas dan pencemaran mikroplastik. Bahan pencemar ini tidak selalunya kelihatan. Walau bagaimanapun, ia boleh memasuki tubuh manusia melalui pernafasan, makanan dan pendedahan harian.

Dalam kajian terbaru kami yang diterbitkan dalam PLOS ONE, kami membandingkan kawasan bandar yang mempunyai trafik tinggi di Kuala Lumpur dengan kawasan perkampungan yang mempunyai trafik rendah di Kampung Sungai Lui, Hulu Langat, Selangor. Kajian tersebut mendapati bahawa pencemaran udara berkaitan trafik adalah jauh lebih tinggi di tapak Kuala Lumpur. Khususnya, tahap hidrokarbon aromatik polisiklik (PAH), sekumpulan bahan kimia berbahaya yang terutamanya dihasilkan daripada pembakaran petrol dan diesel, adalah lebih tinggi di kawasan trafik tinggi. Ini menunjukkan bahawa jalan raya yang sibuk bukan sahaja menyebabkan kesesakan lalu lintas tetapi juga menyumbang kepada pencemaran yang boleh menjejaskan kesihatan manusia.

Dalam satu lagi kajian yang diterbitkan dalam Environmental Research, pasukan kami mendapati bahawa orang dewasa yang tinggal di kawasan trafik tinggi mempunyai kira-kira dua kali ganda tahap PAH dalam serum darah mereka berbanding mereka yang tinggal di kawasan trafik rendah. Penemuan ini menunjukkan bahawa pencemaran lalu lintas tidak kekal di jalan raya. Ia boleh memasuki badan kita. Ia juga boleh menyumbang kepada risiko kesihatan jangka panjang.

Satu kajian lanjut yang diterbitkan dalam Environmental Chemistry and Ecotoxicology menunjukkan bahawa orang dewasa yang tinggal di kawasan trafik tinggi mempunyai panjang telomer yang lebih pendek, yang mungkin menunjukkan tekanan biologi yang lebih tinggi daripada pendedahan alam sekitar jangka panjang. Secara ringkasnya, udara yang tercemar boleh memberi tekanan kepada badan dari semasa ke semasa. Oleh itu, pencemaran lalu lintas tidak boleh dianggap hanya sebagai isu pengangkutan. Ia juga merupakan isu kesihatan awam.

Pada masa yang sama, pencemaran mikroplastik menjadi satu lagi kebimbangan. Dalam kajian terbaru kami mengenai produk makanan di Malaysia, mikroplastik ditemui dalam semua sampel yang diuji. Ini termasuk produk makanan bayi seperti susu formula, puri, biskut dan bijirin, serta produk yogurt. Penemuan ini tidak sepatutnya menimbulkan panik dalam kalangan ibu bapa.

Walau bagaimanapun, ia harus menggalakkan tindakan daripada pengeluar makanan, pengawal selia, penyelidik dan pengguna. Bayi lebih terdedah kerana mereka makan lebih banyak berbanding berat badan mereka. Badan mereka juga masih membesar dan berkembang. Inilah sebabnya mengapa keselamatan makanan kini harus merangkumi bahan pencemar yang baru muncul seperti mikroplastik.

Tindakan iklim tidak seharusnya terhenti setakat mengurangkan pelepasan karbon. Ia juga harus mengurangkan pencemaran yang terdedah kepada manusia setiap hari. Bagi pencemaran udara berkaitan lalu lintas, satu langkah praktikal adalah untuk menambah baik pengangkutan awam supaya ia lebih bersih, selamat, lebih andal dan mudah digunakan. Apabila pengangkutan awam menjadi pilihan yang lebih baik, kurang orang akan bergantung kepada kenderaan persendirian, sekali gus membantu mengurangkan kesesakan lalu lintas.

Untuk mengurangkan pencemaran udara berkaitan lalu lintas, bandar-bandar harus memberi tumpuan kepada langkah-langkah praktikal yang dapat mengurangkan kesesakan dan pendedahan orang ramai terhadap pencemaran tepi jalan. Ini termasuk menambah baik pengangkutan awam, mengurus aliran lalu lintas di sekitar kawasan sibuk seperti sekolah dan hospital, menyediakan laluan pejalan kaki yang lebih selamat dan menggalakkan waktu kerja fleksibel atau perkongsian kereta. Langkah-langkah ini mungkin kelihatan mudah, tetapi ia dapat mengurangkan masa yang dihabiskan oleh orang ramai dalam keadaan lalu lintas yang tercemar dan membantu meningkatkan kualiti udara secara beransur-ansur.

Bagi mikroplastik, tindakan harus bermula dengan cara produk dibuat, dibungkus dan dikendalikan. Pengilang makanan, terutamanya yang menghasilkan makanan untuk bayi dan kanak-kanak kecil, harus menyemak semula bahan pembungkusan dan langkah pemprosesan yang mungkin melepaskan zarah plastik ke dalam makanan. Pada masa yang sama, pengguna boleh mengurangkan pendedahan dengan mengelakkan pemanasan makanan dalam bekas plastik dan memilih bekas bukan plastik apabila praktikal.

Mengurangkan penggunaan plastik sekali guna juga penting, tetapi tindakan individu sahaja tidak mencukupi. Malaysia harus memulakan pemantauan berkala terhadap mikroplastik dalam makanan, air minuman dan udara, sama seperti kita memantau bahan cemar makanan dan alam sekitar yang lain. Ini akan membantu negara memahami tahap pendedahan dan memutuskan tindakan yang sesuai.

Hari Alam Sekitar Sedunia 2026 mengingatkan kita bahawa tindakan iklim haruslah praktikal, setempat, dan berkait rapat dengan kesihatan. Udara yang lebih bersih dan kurang pendedahan plastik melindungi manusia, bukan sahaja alam sekitar.

Profesor Madya Dr. Ho Yu Bin
Profesor Madya
Jabatan Kesihatan Persekitaran dan Pekerjaan
Fakulti Perubatan dan Sains Kesihatan
Kesihatan Persekitaran
012-6140221
yubin@upm.edu.my

Tarikh Input: 02/06/2026 | Kemaskini: 02/06/2026 | nadia_rahman