Memastikan Persekitaran Kerja Psikososial yang Sihat dalam Pendidikan Tinggi

Hari Sedunia bagi Keselamatan dan Kesihatan di Tempat Kerja 2026 membawa tema yang tepat pada masanya, relevan dan bersifat kemanusiaan: “Let’s ensure a healthy psychosocial working environment.” Pertubuhan Buruh Antarabangsa (ILO) meletakkan tema ini dalam pemahaman yang lebih luas, bahawa keselamatan dan kesihatan pekerjaan (KKP) tidak lagi terbatas kepada bahaya fizikal, jentera, bahan kimia, bunyi bising, haba atau agen biologi semata-mata. KKP turut merangkumi cara kerja direka bentuk, diatur dan diurus, serta bagaimana keadaan tersebut mempengaruhi kesejahteraan mental, emosi dan sosial pekerja (International Labour Organization, 2026a; 2026b).

Dalam konteks pendidikan tinggi, tema ini wajar direnungkan dengan serius. Universiti sering dilihat sebagai tempat ilmu, inovasi dan pertumbuhan intelektual. Ia merupakan pusat yang memupuk pelajar, menjana penyelidikan, membentuk dasar dan menyantuni masyarakat. Namun, di sebalik misi yang mulia ini, universiti juga ialah sebuah tempat kerja yang kompleks. Staf akademik dan bukan akademik perlu mengurus pelbagai jangkaan secara serentak, termasuk pengajaran, penyeliaan, penyelidikan, penerbitan, perolehan geran, perkhidmatan klinikal atau makmal, tugas pentadbiran, kebajikan pelajar, penglibatan komuniti dan tuntutan penarafan institusi. Walaupun tanggungjawab ini merupakan sebahagian daripada identiti pendidikan tinggi, impak psikososial daripada jangkaan tersebut tidak boleh dipandang ringan.

Risiko psikososial bukan sekadar persoalan kelemahan individu atau ketidakupayaan peribadi untuk menghadapinya. Sebaliknya, risiko ini berkait rapat dengan interaksi antara pekerja dengan organisasi kerja itu sendiri. ILO menjelaskan bahawa hazard psikososial ialah faktor dalam reka bentuk atau pengurusan kerja yang boleh meningkatkan risiko tekanan berkaitan kerja (International Labour Organization, 2022). WHO turut menekankan bahawa kerja yang selamat dan sihat boleh menyokong kesihatan mental melalui sumber pendapatan, keyakinan diri, tujuan hidup, hubungan positif dan rutin yang tersusun. Sebaliknya, apabila kerja tidak diatur dengan baik, terlalu menuntut atau kurang sokongan sosial, keadaan tersebut boleh menyumbang kepada tekanan psikologi dan kesan kesihatan lain yang memudaratkan (World Health Organization, 2022; 2024).

Dalam pendidikan tinggi, persekitaran kerja psikososial dibentuk oleh beberapa faktor yang saling berkaitan. Beban kerja berlebihan mungkin merupakan faktor yang paling ketara. Pensyarah dan penyelidik mungkin menghabiskan waktu kerja rasmi dengan mengajar serta menghadiri mesyuarat, manakala penulisan penyelidikan, penyediaan geran, konsultasi pelajar, pemarkahan tugasan, ujian dan/atau peperiksaan, pelaporan pentadbiran diteruskan selepas waktu pejabat, pada hujung minggu di luar pejabat. Bagi staf profesional dan sokongan, tekanan pula boleh timbul daripada tuntutan perkhidmatan yang berterusan, dokumentasi, keperluan pematuhan, tugasan yang melibatkan urusan langsung dengan pelajar, serta keperluan menyokong operasi akademik dengan sumber yang terhad. Dalam keadaan sedemikian, kerja bukan sahaja mengambil masa; ia turut memasuki ruang peribadi, rutin keluarga dan kapasiti emosi seseorang.

Faktor lain yang penting ialah kekaburan peranan. Di universiti, seseorang boleh memikul beberapa identiti pada masa yang sama: pendidik, penyelia, penyelidik, pentadbir, ahli jawatankuasa, penilai, mentor dan wakil institusi. Apabila sempadan peranan ini tidak ditakrifkan dengan jelas, atau apabila jangkaan terus bertambah tanpa sumber yang mencukupi, pekerja mungkin merasakan bahawa mereka sentiasa bekerja tetapi tidak pernah benar-benar menyelesaikan kerja. Perkara ini penting kerana kajian sistematik terkini berkaitan kerja akademik telah mengenal pasti beban kerja berlebihan, peranan yang tidak jelas, penilaian berasaskan prestasi, sokongan organisasi yang terhad dan ketidakseimbangan kerja-kehidupan sebagai tekanan utama dalam kalangan pensyarah universiti (Hassim et al., 2026; Yingying, Omar dan Ismail, 2025; Cadena-Povea et al., 2025).

Persekitaran psikososial juga dipengaruhi oleh kualiti hubungan di tempat kerja. Universiti yang sihat bukan hanya universiti yang menghasilkan penerbitan berimpak tinggi atau graduan yang mempunyai kebolehpasaran cemerlang. Universiti yang sihat juga ialah tempat di mana warganya berasa dihormati, didengari dan dilayan dengan bermaruah. Komunikasi yang lemah, konflik interpersonal, buli, ketidaksantunan, kurang penghargaan atau persaingan yang tidak sihat boleh menghakis rasa kebersamaan dalam kalangan staf secara senyap. Sebaliknya, kepimpinan yang menyokong, semangat keserakanan, pembuatan keputusan yang adil dan penyertaan yang bermakna boleh menjadi penampan kepada kesan tuntutan kerja yang tinggi. Bukti daripada kajian dalam pendidikan tinggi secara konsisten menunjukkan bahawa sumber kerja seperti sokongan, autonomi dan peluang pembangunan merupakan faktor perlindungan yang penting terhadap keletihan atau burnout (Ueno et al., 2025; Edgerton et al., 2024).

Dalam bidang Kesihatan Persekitaran dan Pekerjaan, isu psikososial merupakan sebahagian penting daripada pemahaman yang lebih luas tentang keselamatan dan kesihatan pekerjaan. Kami mendidik, mengadvokasi dan mengingatkan industri, organisasi serta komuniti bahawa hazard di tempat kerja mesti dikenal pasti, risiko mesti dinilai dan kawalan yang sesuai mesti dilaksanakan. Oleh itu, risiko psikososial perlu ditangani dengan keseriusan yang sama seperti hazard pekerjaan yang lain. Ia tidak sepatutnya diberi perhatian hanya selepas pekerja mencapai tahap keletihan, hilang keterlibatan atau jatuh sakit. Sebaliknya, risiko ini perlu dijangka, dinilai dan diurus melalui pendekatan KKP yang sistematik.

Perkara ini juga selaras dengan perkembangan semasa dalam pengurusan keselamatan dan kesihatan pekerjaan. ISO 45003:2021 menyediakan panduan untuk mengurus risiko psikososial dalam sistem pengurusan keselamatan dan kesihatan pekerjaan, sekali gus melengkapi ISO 45001 dengan memberi tumpuan kepada kesihatan psikologi dan kesejahteraan di tempat kerja (ISO, 2021). Di Malaysia, Jabatan Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (JKKP) Malaysia turut memperkenalkan Guidelines on Psychosocial Risk Assessment and Management at the Workplace 2024, yang memberi panduan kepada majikan untuk mengenal pasti, menilai dan mengurus risiko psikososial di tempat kerja (Jabatan Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan Malaysia, 2024). Perkembangan ini menunjukkan bahawa kesejahteraan psikososial bukan lagi isu sampingan dalam KKP. Ia merupakan sebahagian daripada kewajipan menyediakan persekitaran kerja yang selamat dan sihat.

Namun begitu, pengurusan risiko psikososial dalam pendidikan tinggi memerlukan kepekaan. Universiti tidak boleh menghapuskan tuntutan akademik begitu sahaja kerana pengajaran, penyelidikan dan perkhidmatan merupakan teras kewujudan institusi tersebut. Namun, cara tuntutan ini distrukturkan masih boleh diperbaiki. Pengagihan beban kerja perlu telus dan adil. Proses pentadbiran perlu dipermudah sekiranya boleh. Mesyuarat perlu mempunyai tujuan yang jelas. Petunjuk prestasi perlu diseimbangkan dengan kapasiti manusia. Penyelia dan ketua jabatan perlu disokong untuk mengenali tanda-tanda awal tekanan dalam kalangan staf. Staf juga perlu diberi ruang untuk menyuarakan kebimbangan tanpa takut dilabel sebagai lemah, negatif atau tidak komited.

Persekitaran kerja psikososial yang sihat juga memerlukan peralihan daripada budaya reaktif kepada budaya pencegahan. Perkhidmatan kaunseling dan program daya tindak individu sememangnya penting, tetapi kedua-duanya tidak sepatutnya menjadi satu-satunya penyelesaian. Jika punca tekanan bersifat organisasi, maka langkah kawalan juga perlu merangkumi intervensi organisasi. Ini bermaksud organisasi perlu meneliti beban kerja, kejelasan peranan, corak komunikasi, amalan kepimpinan, penyertaan dalam membuat keputusan, pembangunan kerjaya, pengiktirafan, pengurusan konflik dan sempadan kerja-kehidupan. Dalam kerangka hierarki kawalan, tidak memadai untuk hanya meminta pekerja menjadi lebih berdaya tahan sekiranya sistem kerja itu sendiri terus menerus menghasilkan bahaya psikososial yang sepatutnya boleh dicegah.

Pada masa yang sama, nilai ihsan kemanusiaan tetap penting. Kadangkala, langkah pertama ke arah persekitaran psikososial yang lebih sihat bukanlah pembaharuan dasar yang besar, tetapi pemulihan empati dalam kerja seharian. Ia bermula dengan kesediaan untuk bertanya kepada rakan sekerja sama ada mereka masih mampu mengurus beban yang ditanggung. Ia juga melibatkan disiplin untuk tidak menormalkan komunikasi selepas waktu bekerja secara berlebihan. Ia menuntut keberanian pemimpin untuk mengutamakan manusia, bukan output semata-mata. Ia memerlukan kerendahan hati untuk memahami bahawa di sebalik setiap gelaran akademik, peranan pentadbiran atau tanggungjawab perkhidmatan, terdapat seorang manusia yang mempunyai masa, tenaga dan kapasiti emosi yang terbatas.

Sempena World Day for Safety and Health at Work 2026, mesejnya jelas. Universiti yang selamat bukan hanya tempat di mana bahan kimia makmal dilabel dengan betul, laluan kecemasan tidak terhalang, jentera dilengkapi pengadang dan kawalan jangkitan dipatuhi. Universiti yang benar-benar selamat juga ialah tempat di mana kesihatan minda dilindungi, maruah dipelihara, hubungan kerja disuburkan dan kerja diatur dengan cara yang membolehkan warganya menyumbang secara bermakna tanpa tercedera oleh sistem yang mereka dukung dan layani.

Oleh itu, usaha memastikan persekitaran kerja psikososial yang sihat dalam pendidikan tinggi bukan sekadar agenda KKP. Ia ialah agenda kemampanan akademik. Ia ialah agenda sumber manusia. Ia ialah agenda kepimpinan. Lebih penting lagi, ia ialah tanggungjawab moral. Jika universiti mahu terus kekal sebagai institusi yang membentuk masa depan masyarakat, universiti juga mesti menjadi tempat kerja di mana insan yang membentuk masa depan itu sendiri disokong, dilindungi dan diberi ruang untuk berkembang serta sejahtera.

Rujukan

International Labour Organization. (2026a). World Day for Safety and Health at Work 2026: Let’s ensure a healthy psychosocial working environment. International Labour Organization. https://www.ilo.org/topics-and-sectors/safety-and-health-work/world-day-safety-and-health-work-2026

International Labour Organization. (2026b). The psychosocial working environment: Global developments and pathways for action. International Labour Organization. https://www.ilo.org/publications/psychosocial-working-environment-global-developments-and-pathways-action

International Labour Organization. (2022). Psychosocial risks and stress at work. International Labour Organization. https://www.ilo.org/resource/psychosocial-risks-and-stress-work

World Health Organization. (2022). WHO guidelines on mental health at work. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240053052

World Health Organization. (2024, September 2). Mental health at work. World Health Organization. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-at-work

Hassim, M. H., Laksana, D. P., Rais, R. R., & Aditya, R. S. (2026). Workplace stress and burnout among university lecturers in Indonesia and Malaysia: A systematic review of stressors, outcomes, and protective factors. Public Health and Occupational Safety Journal, 1(2), 174–192. https://doi.org/10.56003/phosj.v1i2.674

Yingying, S., Omar, M. K., & Ismail, N. (2025). Job stress and burnout among lecturers: A systematic literature review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 16, Article 1673812. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1673812

Cadena-Povea, H., Hernández-Martínez, M., Bastidas-Amador, G., & Torres-Andrade, H. (2025). What pushes university professors to burnout? A systematic review of sociodemographic and psychosocial determinants. International Journal of Environmental Research and Public Health, 22(8), Article 1214. https://doi.org/10.3390/ijerph22081214

Ueno, A., Yu, C., Curtis, L., & Dennis, C. (2025). Job demands-resources theory extended: Stress, loneliness, and care responsibilities impacting UK doctoral students’ and academics’ mental health. Studies in Higher Education, 50(4), 808–823. https://doi.org/10.1080/03075079.2024.2357148

Edgerton, J. D., Biegun, J., Kouritzin, S., & Nakagawa, S. (2024). Burnout among Canadian university faculty: Applying a job demands-resources lens. Academia Mental Health and Well-Being, 1(3). https://doi.org/10.20935/MHealthWellB7458

International Organization for Standardization. (2021). ISO 45003:2021 Occupational health and safety management — Psychological health and safety at work — Guidelines for managing psychosocial risks. International Organization for Standardization. https://www.iso.org/standard/64283.html

Jabatan Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan Malaysia. (2024). Guidelines on Psychosocial Risk Assessment and Management at the Workplace 2024.

Associate Professor Dr Ng Yee Guan
Occupational Safety and Health, Industrial Hygiene, Human Factors and Ergonomics Emergency, Disaster and Resilience
Associate Professor
Department of Environmental and Occupational Health
Faculty of Medicine and Health Sciences
Universiti Putra Malaysia
shah86zam@upm.edu.my

Tarikh Input: 27/04/2026 | Kemaskini: 04/05/2026 | nadia_rahman